In het debat over racisme wordt de vinger vaak gewezen naar de extreme en expliciete vormen van racisme door het "PVV-klootjesvolk" en extreemrechtse gekken, goedbedoelende witte mensen kunnen echter minstens zo schadelijk zijn door racisme, wellicht onbewust te reproduceren. Han van der Horst is een voorbeeld van goedbedoelende witte mensen. In zijn opiniestuk stelt hij dat er kennelijk een onderscheid gemaakt zou kunnen worden tussen "echt racisme" en een andere vorm van racisme, "nep racisme wellicht"? Door "echt racisme" aan zwarte piet te koppelen zouden Jerry Afriye en ik Wilders een Sinterklaascadeautje geven door "de keurige mensen die wéten dat ze met hun Sint en Piet-maskerades nooit iets verkeerd hebben gedaan of bedoeld" zijn kant op te duwen.
Hoe de media polarisatie in de hand werkt
Allereerst gaat Han mee in een mediaframe waarin Jerry en ik als "bedreigingen" voor de nationale traditie worden geportretteerd. "Tegenstanders Zwarte Piet dreigen met zwaardere acties"1 kopte de NOS na een kort interview op donderdag 2 juni. Het was interessant om te zien hoe krantenkoppen bij andere media al snel een dreigendere toon kregen: "Tegenstanders Zwarte Piet kondigen zware acties aan"2 kopte het AD niet lang erna en de Metro volgde met: "Anti-Zwarte Piet-actiegroepen dreigen met serieuze verstoring intocht Sinterklaas Maassluis"3. De krantenkoppen toonden weer eens aan hoe de media polarisatie in de hand werken en sensatie creëren door woorden groter te maken dan ze zijn.4 Deze vertekende artikelen vormden de basis van het artikel van Han en voedden angst en gevoelens dat wij radicale activisten zijn die kost wat het kost ons gelijk willen halen. Op donderdag 2 juni vond er een kleine bijeenkomst plaats onder "tegenstanders" van zwarte piet omdat de rechtszaak die door de politie is tegen Jerry Afriyie is aangespannen na 1,5 jaar wéér werd uitgesteld. Jerry wordt ervan verdacht een agent mishandeld te hebben tijdens de Sinterklaasintocht in Gouda terwijl iedereen met ogen in zijn hoofd kan zien dat het tegendeel het geval is. In plaats van de rechtszaak hadden we een kleine bijeenkomst georganiseerd waarin er gezamenlijk werd gereflecteerd op de afgelopen 5 jaar waarin de Zwarte Piet is Racisme campagne stof had doen opwaaien. Na afloop werden Jerry en ik enkele minuten geïnterviewd, de NOS-journalist vroeg wat wij van de ontwikkelingen bij de NTR vonden. "Een voorbeeld van conservatisme bij de instituten" gaf ik aan en dat ik merk dat het geduld bij velen opraakt vanwege het gebrek aan veranderingsgezindheid bij de NTR. Duizenden mensen hebben jarenlang gedemonstreerd, petities getekend, ze zijn in dialoog gegaan met Asscher, met burgemeesters in Amsterdam, Meppel en Gouda en zelfs met de "zwarte pieten Gildes". De VN heeft zich over de figuur uitgesproken, het college voor de rechten van de mens en zelfs de rechtbank in Amsterdam bevestigden dat de figuur een schadelijk stereotype beeld is van zwarte mensen dat geworteld is in ons koloniale verleden. Toch leek de burgemeester van Maassluis hier geen boodschap aan te hebben, tegen RTV Rijnmond maakte hij bekend dat pieten we geen tegemoetkoming hoeven te verwachten: "Zwart en donkerbruin zijn de hoofdkleur".5
Einstein zei ooit: "Krankzinnigheid is hetzelfde keer op keer blijven doen en een ander resultaat verwachten." Tijdens de bijeenkomst bleek dat tegenstanders van zwarte piet niet krankzinnig zijn en andere creatieve manieren willen zoeken om verandering van de traditie te stimuleren. Er is echter een verschil tussen "andere acties" en "dreigen met zwaardere acties" en er is een verschil tussen een observatie dat het geduld bij tegenstanders van zwarte piet opraakt en "zware acties aankondigen". Vanuit de actiegroepen is er immers geen enkele officiële verklaring of oproep tot protest tijdens de intocht in Maassluis gedaan, het lijkt erop dat de media zelf sensatie en een sfeer van dreiging willen creëren, wellicht om meer clicks te genereren en kranten te verkopen? Han gaat hier helaas in mee zonder kritisch na te denken en lijkt een belangrijk element in de discussie te vergeten. Men lijkt namelijk vaak te vergeten dat het plezier van vele witte kinderen ten koste gaat van pijn van vele zwarte kinderen én volwassenen. In een online documentaire serie legde de Brits-Jamaicaanse documentairemaakster vast hoe vele zwarte mensen het "onschuldige kinderfeest" ervaren, zo deelde Stephanie in een van de documentaires haar ervaring:
"Naast het feit dat het heeft dezelfde beelden zijn als Golliwog en Blackface en dergelijke is het geworteld in de slavernij. Maar mensen begrijpen niet waarom het echt pijn doet, en het doet ons echt pijn omdat wanneer kinderen mij op straat zien lopen dan zeggen ze tegen me dat ik zwarte piet ben. Ik ben Zwarte Piet. Tijdens 5 december wanneer Sinterklaas plaatsvindt denk ik twee keer na voordat rode lippenstift draag, omdat mensen naar me kijken en denken over of zelfs zeggen dat ik eruit zie als Zwarte Piet."6
Tegenstanders van zwarte piet worden niet alleen geconfronteerd met een figuur dat zwarte mensen stereotypeert. Ze worden ook geconfronteerd met verbaal, en soms fysiek geweld tijdens vreedzame manifestaties. Zoals Sylvana en mijn selfie na Meppel aantoonden is ook social media geen veilig gebied en kunnen tegenstanders met duizenden racistische reacties en doodsbedreigingen verwachten. Voor goedbedoelende "keurige mensen" als van der Horst is dit echter geen "echt racisme".
Zwarte Piet en Witte onschuld
Professor Gloria Wekker noemt de figuur zwarte piet in haar fenomenale boek "White Innocence: paradoxes of colonialism and race" een vorm van een gewelddadige hiërarchie, een figuur die de koloniale machtsrelatie tussen de superieure heilige witte man hoog op het paard ten opzichte van de clowneske zwarte onderdaan vertegenwoordigd. In het boek schrijft Wekker over de relatie tussen de figuur zwarte piet en het dominante zelfbeeld van Nederlanders. Ze stelt de vraag hoe het mogelijk is dat een land dat 400 jaar lang een uitgestrekt koloniaal imperium heeft gehad een dusdanig "zelf feliciterend zelfbeeld" heeft kunnen ontwikkelen waarin men aanneemt dat dit verleden geen sporen geeft nagelaten in de taal, het denken, in de instituten, in domeinen van het sociale leven en in de relatie van het zelf tot de Ander. Wekker beschrijft het dominante Nederlandse zelfbeeld als volgt:
"Het omvat een dominante manier waarop de Nederlanders over zichzelf denken, als een klein doch rechtvaardig, ethisch, kleurenblind, vrij van racisme, dus een baken van licht voor andere volkeren en naties".
In tegenstelling tot dit dominante zelfbeeld stelt Wekker, op basis van theorie van postkoloniale denker Edward Saïd, dat het koloniale verleden opgeslagen is in het "culturele archief". Dit culturele archief is "een opslagplaats van geschiedenis" dat zowel in de hoofden en harten van mensen, als in instituten, populaire cultuur en "het gezonde verstand" of wel alledaagse kennis, verankerd is. Gedurende vier eeuwen kolonialisme zijn koloniale denkbeelden onderdeel geworden van het collectieve bewustzijn en de "habitus" van Nederlanders. Zo spelen gevoelens en denkbeelden van superioriteit van "Westerse beschaving" ten opzichte van gekleurde of "niet-westerse volkeren" nog een rol in de manier waarop Nederlanders zichzelf definiëren en naar de Ander kijken. "Blank" stond gelijk aan rein, intelligent, beschaafd en onbevlekt en zwart als onderdanig, primitief, impulsief en bedreigend. Deze koloniale beeldvorming wordt gerepresenteerd in de figuur zwarte piet, de clowneske onderdaan van de heilige, wijze witte man. Onbewust zien we deze beeldvorming echter ook terug in onze instituten en sociale domeinen waarin we dagelijks met elkaar in contact komen.
Zwarte Piet en etnisch profileren
Volgens lieden als van der Horst en andere "keurige mensen" staat zwarte piet los van "echt racisme" zoals etnisch profileren. Tijdens de intocht in Gouda bleek echter dat de politie een "onrustig gevoel van veiligheid voor de aanwezige gezinnen" kreeg van mensen met een "links georiënteerd" en "negroïde" uiterlijk.7 Etnisch profileren leidde dus tot de arrestatie van meer dan 90 vreedzame demonstranten en een zeer gewelddadige arrestatie van Jerry Afriyie. Afgelopen week ontstond er opschudding omdat een van de meest geliefde gekleurde BN'ers aangaf regelmatig slachtoffer te zijn van etnisch profileren. Woordenkunstenaar Typhoon schreef op zijn Facebook pagina:
Inderdaad, als je op basis van je huidskleur automatisch als verdachte wordt gezien omdat je in een mooie auto rijdt is er sprake van een dikke error, een structureel probleem dat ergens vandaan komt. Dit fenomeen, in de wetenschappelijke literatuur bekend als etnisch profileren, houdt in dat mensen op basis van stereotype beelden gekoppeld aan "ras" / etniciteit door handhavers van de orde, zoals de politie, worden verdacht van crimineel gedrag. In het denken én handelen van agenten worden een zwarte of gekleurde huidskleur kennelijk bewust, dan wel onbewust, geassocieerd met dreiging, "verdacht gedrag" en criminaliteit. Volgens rapporten en onderzoeken van onder andere Amnesty International, Sinan Cankaya en Paul Mutsaerts is dit een structureel probleem dat de mensenrechten van Nederlandse burgers met een niet-witte huidskleur schendt. 8 9 10 Maar waar komen deze denkbeelden vandaan? Volgens sommigen op basis van sociologische statistieken en de manier waarop deze in de media worden gerepresenteerd. Als we verder kijken kunnen we echter stellen dat deze stereotype beelden van zwarte en gekleurde mensen als een "dreiging" uit het "culturele archief" waar onze oude koloniale denkbeelden in liggen opgeslagen stammen. In het boek "Wit over Zwart" schreef zette Jan Nederveen Pieterse hoe zwartheid gedurende enkele eeuwenlang aan dreiging en criminaliteit gekoppeld werd:
"In de wetenschap en de fantasie van het victoriaanse Europa was de zwarte (‘het zwarte') het symbool voor het verdrongen libido. In de criminologische antropologie uit die tijd lagen de profielen van de wilde en de misdadiger dicht bij elkaar. De criminologische beschrijvingen van Cesare Lombroso (L'homme criminel, 1874) en het koloniale racisme leken sterk op elkaar en dat was allerminst toevallig, want ze brachten dezelfde hiërarchie in kaart. (...) In deze context werden ‘negers' genoemd, zij aan zij met apen, mensapen en misdadigers. In zowel de victoriaanse iconografie, criminologie, antropologie, biologie, massapsychologie als dieptepsychologie, steeds komen de motieven in één punt samen: het signalement van de wilde, de primitief, de zwarte kwam overeen met dat van dieren, misdadigers, zwakzinnigen, gedegenereerden, mensen van lagere klasse, menigten, enzovoorts. De verhalen van de verschillende wetenschappen vertegenwoordigen evenzovele facetten of lagen van een westers angstsyndroom: de angst voor zelfvervreemding werd geprojecteerd in de ‘donkere' regionen van de samenleving."
We zijn eeuwenlang met beelden geïndoctrineerd dat zwartheid gekoppeld is aan criminaliteit, primitiviteit en minderwaardigheid. In de dagelijkse praktijk betekent dit dat zwarte mensen regelmatig staande gehouden worden omdat agenten er automatisch vanuit gaan dat ze "er verdacht" uit zien. In de VS noemt men het fenomeen waarbij je op basis op je zwarte huidskleur staande gehouden D.W.B. "Driving While Black". Ook dit lijkt ogenschijnlijk onschuldig, in de context van een gemilitariseerd politieapparaat leidt het echter tot de situatie waarin er gemiddeld elke 48 uur een zwarte man, vaak onschuldig, door de politie wordt doodgeschoten. In tragische gevallen zoals dat van Trayvon Martin en Tamir Rice, gaat het om onschuldige kinderen. In Nederland is het aantal doden wegens politiegeweld gelukkig niet op het niveau als de VS, etnisch profileren is echter wel een serieus probleem dat zwarte en gekleurde burgers het gevoel geeft dat je er niet bij hoort of zoals Typhoon het ervaart: Je voelt je geen mens".11 Vorig jaar was het Mitch Henriquez, een ongewapende zwarte man, die fataal slachtoffer werd van politiegeweld en vorige maand was het Mitchel Winters. Opereerden de agenten in hun geval ook op basis van een "onrustig gevoel" dat ze van deze zwarte mannen kregen?
Impliciete stereotype beelden
Stereotype beelden hebben ook op andere domeinen van het sociale leven invloed op de manier waarop we met elkaar om gaan. Op de arbeidsmarkt zorgen stereotype beelden ervoor dat werkgevers eerder "Mark dan Mohammed of Miguel" kiezen. Uit talloze onderzoeken van onder meer het Sociaal Cultureel Planbureau en de SER worden kiezen werkgevers eerder voor een witte sollicitant dan een sollicitant met een niet-witte huidskleur. Zo schrijft de SER:
"Met name impliciete stereotypen spelen vaak een negatieve en vooral hardnekkige rol tijdens het wervings- en selectieproces. Door onbewuste negatieve associaties bij kenmerken als etniciteit, geslacht, leeftijd of handicap wordt het oordeel van selecteurs beïnvloed. Dit effect is zo sterk dat het ook optreedt als de selecteurs er zelf van overtuigd zijn dat zij die kenmerken niet laten meewegen in hun oordeels- en besluitvorming."12
Volgens de SER is er nog veel onwetendheid over de manier waarop impliciete en expliciete stereotype beelden werken en hoe ze invloed hebben op werving- en selectieprocessen.13 In sommige gevallen zoals de "het is een donkerkleurige neger" mail aan het adres van Jeffrey Koorndijk, zijn de stereotype beelden ook expliciet. Hetzelfde kan gesteld worden over de historische oorsprong van stereotype beelden en hoe ze zich in verschillende instituten, zoals in het politieapparaat, op de arbeidsmarkt en in het onderwijs, manifesteren. Zwarte Piet is op zichzelf een stereotype beeld van zwarte mensen, het feit dat we een blackface figuur als meest populaire traditie hebben zegt veel over het niveau van kennis over racisme, discriminatie en stereotype beelden. Veel goed bedoelende "keurige mensen" hebben de neiging om zwarte piet los te koppelen van andere vormen van racisme, discriminatie en uitsluiting. Dat is geen "echt racisme", slechts een symbool, stellen ze. Het "echte racisme" moet volgens hen worden bestreden met campagnes. Zo heeft minister Asscher vorige week een nieuwe campagne gestart om "duidelijk te maken dat iedereen vooroordelen heeft, en te laten zien hoe je daar overheen kunt stappen." Ook minister van der Steur heeft aangekondigd met de medewerking van Typhoon een campagne te starten tegen racisme.1415 Hoe geloofwaardig kunnen we zulke campagnes tegen stereotype beelden, discriminatie en racisme nemen als honderden duizenden Nederlanders in december massaal in een koloniale karikatuur van een zwart persoon rondparaderen?
Stop whitesplaining en neem verantwoordelijkheid
Zwarte Piet is essentieel om racisme en discriminatie te bestrijden. Zolang mensen niet leren te begrijpen hoe de nationale traditie verbonden is aan het koloniale verleden en hoe ons koloniale verleden nog subtiel doorwerkt in ons "culturele archief", ons "zelf-feliciterende zelfbeeld" en impliciete stereotype beelden die er toe kunnen leiden dat een van de meest geliefde én liefdevolle artiesten als Typhoon toch nog als crimineel worden gezien, zullen oppervlakkige campagnes geen zin hebben. Zolang racisme wordt gereduceerd tot "incidenten" en individuele handelingen van "PVV-volk" waar "keurige mensen" geen aandeel in hebben zal Wilders elke verandering van de traditie kunnen framen als een bedreiging en aanval op de Nederlandse cultuur en identiteit door radicale activisten. Het zijn niet de tegenstanders van zwarte piet die Wilders een Sinterklaascadeau geven maar de "linkse partijen" en de "keurige witte mensen" die weigeren racisme als een urgent en structureel probleem op de politieke agenda te zetten én hun eigen aandeel in het systeem te erkennen. Het is een cadeau van Asscher die na jarenlang aarzelen erkent dat zwarte piet een symbool van racisme is maar weigert verantwoordelijkheid te nemen door het aan de samenleving over te laten.
Het wordt tijd dat "goed bedoelende keurige witte mensen" als van der Horst zich meer gaan verdiepen in het koloniale verleden, de betekenis van institutioneel racisme en de inhoudelijke kritiek van tegenstanders van zwarte piet en minder whitesplainen. Dat is een term dat gebruikt worden om aan te duiden wanneer, wellicht goedbedoelende, witte mensen op een belerende en paternalistische manier aan een persoon van kleur willen uitleggen wat wel en wat niet als racisme beschouwd dienen te worden en hoe ze ertegen dienen te vechten.16 Alsof zwarte mensen, na 400 jaar slavernij, kolonialisme en discriminatie, niet weten wat racisme is en hoe ze er tegen moeten vechten. Dat is net als wanneer ik als zwarte heteroseksuele man tegen een homoseksuele vrouw van kleur zou vertellen dat ze niet uit de kast moet komen vragen om geaccepteerd te worden omdat andere mannen anders boos en oncomfortabel worden.
De verkiezingen van 2017 bieden de kans aan "linkse partijen" om kleur te bekennen en een robuust voorstel te doen om racisme in de kern aan te pakken. Het is niet voldoende om op TV te roepen dat je "boos" bent omdat een BN'er toevallig slachtoffer was van etnisch profileren. Het is ook niet voldoende om te zeggen dat je tegen racisme bent, er zijn concrete maatregelen nodig zoals een publieke campagne over het koloniale verleden en migratiegeschiedenis in combinatie met verandering van het curriculum zodat er van het basis- tot het hoger onderwijs meer aandacht komt voor de relatie tussen het koloniale verleden zodat we beter inzicht krijgen in de complexiteit van racisme en een betere toekomst kunnen opbouwen waarin ik als zwarte man niet meer hoef te vrezen dat een agent mij als een bedreiging ziet omdat ik een donkere huidskleur heb.
Bonusmateriaal voor witte mensen "White people whitesplain whitesplaining"